Velkomin á Panoramamyndir af Íslandi
Með tilkomu tölvutækninnar hafa orðið miklar framfarir í ljósmyndun. Þannig hefur stafræn ljósmyndun gert mögulegt að vinna með myndir í tölvum á fjölbreyttari hátt en áður var hægt en það hefur aukið notagildi þeirra, gert mörkin á milli kyrrmynda og kvikmynda óljósari og opnað fleiri tjáningarmöguleika fyrir þá sem hafa áhuga á ljósmyndun. Með hjálp Internetsins hefur síðan opnast möguleiki á að koma þessum ljósmyndum á framfæri við langtum stærri hóp áhorfenda og með miklu minni tilkostnaði. Á þessari vefsíðu eru panoramamyndir af Íslandi sem eru teknar og tölvuunnar með nýrri tækni sem gerir kleift að sýna jarðfræðileg fyrirbæri þannig að áhorfandanum finnist hann vera staddur á tökustað. Áhugi minn á þessari tækni vaknaði fyrst fyrir alvöru þegar mér varð ljóst hvernig mætti nota hana til kennslu í náttúrufræði í skólum. Í framhaldi af því vaknaði áhugi á að búa til enska vefsíðu með myndunum og stækka þannig áhorfendahópinn til muna.

Þessi vefsíða er fyrst og fremst hugsuð til fræðslu og skemmtunar. Á sama tíma og hún getur orðið góð viðbót við hefðbundna kennslu um land og þjóð í skólum á hún vonandi eftir að efla skilning á náttúru landsins og mikilvægi þess að vernda hana fyrir komandi kynslóðir. Vefsíðan var ekki sett upp í hagnaðarskyni og því býð ég öllum sem hafa tekið sýndarveruleikamyndir af landinu að birta þær á síðunni. Hér á eftir er sagt lítillega frá tækninni við að gera sýndarveruleikamyndir og þróun hennar. Þeir sem vilja fræðast meira er bent á krækjur á enskum síðum á þessum vef.

Panoramamyndir
Panoramamyndir eru ljósmyndir sem sýna mjög breitt sjónsvið, yfirleitt stærra en mannlegt auga fær greint í einu (160°-75°). Myndir sem eru a.m.k. tvisvar sinnum breiðari en sem nemur hæðinni og eru klipptar úr stærri mynd hafa einnig verið flokkaðar sem panoramamyndir. Engar fræðilegar skilgreiningar eru til á hugtakinu panoramamynd.

Panoramamyndir eru jafngamlar ljósmyndatækninni og var fyrsta einkaleyfið vegna framleiðslu á panoramamyndavél veitt í Austurríki árið 1843.  Mikil framþróun varð í töku panoramamynda þegar ljósmyndafilman kom fram á sjónarsviðið árið 1888 og í kjölfarið komu fram margar nýjar gerðir af vélum til að taka slíkar myndir. Með tilkomu tölvutækninnar og starfrænnar myndatöku hefur orðið bylting í gerð og miðlun panoramamynda. Áður fyrr krafðist slík myndataka dýrs tækjabúnaðar og sérfræðiþekkingar en nú getur almenningur með tiltölulega einföldum hætti tekið panoramamyndir með mikilli upplausn og miðlað til þeirra sem áhuga hafa á Internetinu. Nýjasta aðferðin, sýndarveruleiki með hjálp panoramamynda (VR-panoramas), er beinlínis hönnuð fyrir tölvur.

Tækni og aðferðir
Ein aðferð til að taka panoramamyndir er með því að nota myndavélar með snúningslinsu. Þegar ljósmyndin er tekin snýst linsan um miðásinn og varpar ljósinu á filmu. Þetta er ekki ósvipað því að snúa höfðinu frá einni hlið til annarrar á stöðugum hraða og virða fyrir sér það sem fyrir augu ber. Sjónsviðið sem þessar myndavélar ná yfir er á bilinu 110°-140° og hlutfallið á milli breiddar og hæðar myndarinnar 2:1 til 4:1. Dæmi um myndavélar með snúningslinsu eru Widelux, Noblex og Horizon.

Önnur aðferð er með því að láta myndavélina snúast en helsti kostur þess er að myndavélin getur snúist heilan hring eða meira (360°). Mótor snýr þá vélinn jafnt og þétt og dregur á sama tíma filmuna. Myndatakan á sér stað um mjóa rauf en þessi aðferð skapar myndir með mikla skerpu yfir allan myndflötinn. Í gegnum tíðina og enn í dag eru snúningsmyndavélar mikið notaðar til að taka hópmyndir, einkum af íþróttaliðum. Í dag hefur stafræn myndatækni tekið yfir filmuvélar af þessari gerð og má þar nefna vélar eins og Panoscan og Eyescan. Upplausn þeirra getur verið mjög mikil og eru þær m.a. mikið notaðar til að mynda sögulegar byggingar eða minjar af ýmsu tagi.

Myndavélar með fastri linsu (stundum einning kallaðar víðmyndavélar) eru sérstakar panoramavélar með áfastri linsu og sléttum filmufleti. Þetta er algengasta gerð panoramamynda-véla og er hægt að fá þær í mörgum útgáfum eða allt frá tiltölulega ódýrum APS-myndavélum upp í vélar fyrir fagfólk með 6 x 17 og 6 x 24 cm myndfleti. Stærri panoramamyndavélar hafa verið framleiddar sem taka filmur upp í 25 x 60 cm. Helstu kostir panoramavéla fram yfir snúningsvélarnar eru að hægt er að nota með þeim flass og beinar línur á myndinni aflagast ekki. Ef filmuflöturinn er beinn er í mesta lagi hægt að ná 90° sjónsviði með víðmyndavél með fullri skerpu og án áberandi gleiðlinsubjögunar. Hægt er að fá linsur sem ná 120° horni en þarfnast filters sem leiðréttir ljós út við jaðrana. Gleiðlinsur (fiskiaugalinsur) ná allt að hálfhring eða 180° en aflaga mjög myndefnið út til jaðranna. Þó nokkrar gerðir víðmyndavéla eru til fyrir fagfólk og má þar nefna Hasselblad X-Pan og Fuji G617 og GX617. Miklar framfarir hafa orðið í gerð gleiðlinsa á undanförnum árum og hefur m.a. fyrirtækið ImmerVision hannað nýja tegund linsu sem nær sjónsviði hálfkúlu án blindpunkts eins og linsur með speglum gera.

Samsettar panoramamyndir (stitched) eru búnar til með því að skeyta saman tveimur eða fleiri ljósmyndum, allt eftir því hvaða linsa er notuð. Fyrir daga stafrænnar myndatækni var þetta nánast ógerlegt en eftir að tölvutæknin kom til skjalanna hefur verið framleiddur margháttaður hugbúnaður til að framkvæma þetta. Til þess að hægt sé að skeyta saman myndum í tölvum á þennan hátt þurfa þær að skarast en í dag er þetta algengasta aðferðin við að búa til panoramamyndir.

Á allra síðustu árum hefur komið fram á sjónarsviðið tækni til að taka panoramamyndir sem byggir á því að tengja saman linsu og spegil (catadioptric). Þessi kerfi byggja á sérsmíðuðum linsum og utanáliggjandi trektarlaga spegli sem endurvarpar 360° sjónsviði inn í linsuna. Myndir sem teknar eru á þennan hátt líta allt öðruvísi út en hefðbundnar panoramamyndir en vegna þess að sjónpunkturinn er aðeins einn er hægt að varpa myndinni yfir í hefðbundna panoramamynd með sérstökum hugbúnaði. Helsti kosturinn við þessi samsettu kerfi er að engin bjögun á sér stað á myndefni eða ljósgeislum vegna þess að spegill er notaður til að beina geislunum á réttan stað í staðinn fyrir linsu. Einnig er hægt að taka allt sjónsviðið í einu skoti sem auðveldar mjög töku panoramamynda í margmenni og annars staðar þar sem mikil hreyfing er á myndefninu.

Sýndarveruleiki með panoramamyndum
Sýndarveruleikamyndir (virtual reality panoramas) eru panoramamyndir sem umlykja áhorfandann þannig að honum finnst hana vera staddur á miðju myndsviðinu og horfa á það innan frá og út. Hægt er að flokka sýndarveruleikamyndir í tvennt eftir því hvort þær sýna hringflöt (cylindrical) eða kúluflöt (spherical). Þær fyrrnefndu kallast hringmyndir og eru yfirleitt teknar með einn röð af myndum sem ná misjafnlega hátt yfir og undir sjóndeildarhringinn en þær síðarnefndu kúlumyndir og eru teknar með einni eða fleiri hringlaga myndröðum og svo myndum upp og niður.

Allar myndirnar eru teknar með sérstökum panoramahaus sem snýst á þrífæti um miðás myndavéla-linsunnar nema sú sem snýr niður, sem tekin er fríhendis áður eða eftir að búið er að fjarlægja þrífótinn. Byrjað er á því að  búa til flata mynd í tölvu með því að skeyta öllum ljósmyndunum saman og henni síðan varpað innan á ferning með sérstökum hugbúnaði. Ef ætlunin er að búa til panoramamynd sem einvörðungu sýnir hringflöt er myndinni varpað á fjórar hliðar ferningsins en á allar hliðar hans ef búin er til kúlumynd. Vegna þess að myndinni er fyrst varpað innan á ferning ganga kúlumyndir einnig oft undir heitinu teningsmyndir (cubic panoramas). Þegar búið er að varpa upphaflegu myndinni innan í ferning er hún vistuð sem sérstök skráartegund sem síðan má  skoða í mismunandi myndskoðurum. Algengasti myndskoðarinn er QuickTime frá Apple en fyrirtækið var fyrst til að þróa hugbúnað í tengslum við þennan myndskoðara til að skapa sýndarveruleika með panoramamyndum árið 1995.

Óttar Ólafsson